Historie

Kerkgebouw          Orgel         Dominee Timmerman          Uurwerk

Met dank aan:                                         
In 2017 is er een opname gemaakt van het luiden van de klok in de Grote Kerk.
Hierbij werd opgemerkt dat de klok te ver doorslaat bij het luiden. Zoals hieronder in het filmpje te zien is, raakt de klepel de boom van de trap.

Hierover is overleg geweest met mensen van Feyter Industrial Services hoe dit op te lossen zou zijn. Zij hebben een aantal tandwielen kosteloos ter beschikking gesteld waarmee we dit probleem zouden kunnen verhelpen. Het kleinste tandwiel is gemonteerd en de slag van de luidklok is nu sterk verbeterd, zoals op onderstaand filmpje te zien is.



Edwin Hamelink van de Heemkundige Kring heeft onderzoek gedaan naar de luidklok van de Grote Kerk. Hij heeft hier een artikel over gepubliceerd in Nieuwsbrief 60 van de Heemkundige Kring Terneuzen.

Enkele maanden geleden kwam ik er achter dat er in de Hervormde Kerk in de Terneuzense Noordstraat een erg oude luidklok heeft gehangen. Reden om eens te onderzoeken wat er van deze klok was terug te vinden.
In 1885 werd de huidige kerk gebouwd. Voordat deze werd gebouwd werd het bestaande kerkgebouw, dat dateerde uit 1659 en in de periode 1850-1860 al ingrijpend was veranderd, opgenomen door Adolph Mulder. Hij beschrijft dat er in het midden van het dak een niet onaardig koepeltje is, uitgebouwd met peervormige afdekking met lood bekleed. In dit koepeltje hangt de enige klok, 66 centimeter in diameter en 53 centimeter hoog. Het opschrift in Romeinse letters luidt als volgt:
 
R, D, Abbas C M Argenteau
Ao 1642 praelationis 17 campanas
s v b debita --
terorum consonantia confalri
insfi t Nihique nomen Mauri
dedit --”. (noot 1)
 
De vertaling hiervan luidt als volgt: “De Eerw.Heer Abt (betekenis van C is onduidelijk, vermoedelijk Canonicus) van Argenteau heeft in 1642 17 klokken onder verschillende consonantie (welluidend samenklinken) der klanken doen maken en mij de naam van Mauré gegeven.” (noot 2)
Het bouwjaar van de kerk stemt niet overeen met het jaar dat op de klok staat. Het eerste Hervormde Kerkje van Terneuzen werd omstreeks 1612 voltooid. In het jaar van de aanbesteding en bouw van de nieuwe kerk in 1659 brengt dominee Wasier nog een aantal wensen ter kennis van de Gecommitteerde Raden van Zeeland. Zo vraagt hij ondermeer toestemming het pad van de straat naar de kerk te verbreden en de klok te vergroten door een oud metalen “stuxken” (kanonnetje) uit het ammunitiemagazijn daarvoor te gebruiken. (noot 3)
Het lijkt er op dat de bestaande klok niet is vergroot, maar dat er een andere is aangekocht van elders. Mogelijk dat er in de kerkeraadsnotulen uit die tijd daar nog iets meer van terug te vinden is.
In het bestek van de bouw van de huidige kerk was een paragraaf opgenomen dat: 'De aannemer is verpligt de klok, het orgel en het uurwerk uit de oude kerk te nemen, naar aan te wijzen plaatsen over te brengen en weder in het nieuwe kerkgebouw te plaatsen.' (noot 3a)
Zo’n 284 jaar later werd op 2 maart 1943 (noot 4) de klok gevorderd door de Duitse bezetter. Dit gebeurde op last General Leuternemer des Sonderreferates Metallmobilisiering, P.J. Meulenberg te Venlo. (noot 5) De Rijksdienst voor de Monumentenzorg beschikt over een lijst met gegevens van de gevorderde klokken. Hierop staat te lezen dat ze een diameter heeft van 66 centimeter en 206 kilo weegt. De latijnse tekst staat op de lijst vermeld. Eveneens staat er bij vermeld dat op de klok een figuurreliëf is aangebracht. (noot 6) Het is onduidelijk wat de voorstelling van het reliëf is geweest. Volgens de Rijksdienst voor de Monumentenzorg werden de gevorderde klokken naar een centrale plaats in Spijk gebracht.
De oude klok is niet door de Duitsers versmolten. Vrij snel na de bevrijding werd bekend dat ze zich te Heiligerlee zou bevinden. Later is ze vervoerd naar Goes. In de kerkeraadsnotulen van 29 oktober 1947 staat te lezen dat de oude klok vrij is. Besproken wordt wat er mee gedaan moet worden. Besloten wordt de klok aan de Hervormde Gemeente te Hoedekenskerke aan te bieden voor een bedrag ten hoogste van 5000,- gulden. In de notulen van 27 februari 1948 is te lezen dat er bericht is gekomen van het commissariaat voor Oorlogsschade van het ministerie van Financiën in ‘s-Gravenhage. De schade door het wegvoeren van de luidklok werd door het commissariaat bepaald op 464,- gulden. (noot 7)
Inmiddels werd door de Hervormde gemeente in Terneuzen een nieuwe luidklok aangeschaft, geleverd door de klokkengieterij van Bergen te Heiligerlee. De diameter van de nieuwe klok bedraagt 82 centimeter, en ze weegt 350 kilogram. De klok is met Pasen 1947 voor het eerst geluid. (noot 8)
In het archief van de voormalige gemeente Hoedekenskerke is een dossier aanwezig over de aankoop van de klok. Na ophangen op de nieuwe bestemming in Hoedekenskerke bleek de kwaliteit van het geluid dermate slecht dat men besloot de klok er eraf te halen. De klok bleek gescheurd en geklonken. Vervolgens werd de klok overgenomen door de Fa. Eijsbouts te Asten. Deze deed het voorstel aan Hoedenkenskerke om de klok om te smelten voor een nieuwe klok. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg heeft getracht dit te voorkomen. Het dossier sluit met een afschrift van een brief van de Fa. Eijsbouts aan de Rijksdienst, gedateerd 7 december 1949. Hierin staat dat als zij niet binnen afzienbare tijd iets horen van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, de klok stukgeslagen wordt en het materiaal te bezigen voor het gieten van nieuwe klokken. (noot 9)
Navraag bij de fabriek van Koninklijke Eijsbouts te Asten levert ook niet zoveel op. De brief van 7 december 1949 bevindt zich ook hier in het archief. Na deze datum wordt ook hier met geen woord meer gerept over het lot van de klok. (noot 10)
Alles wijst er op dat de 17e eeuwse klok uit de Hervormde Kerk van Terneuzen verloren is gegaan. Veel historische klokken zijn omgesmolten om gebruikt te worden voor het Duitse oorlogsgeweld. Na de bevrijding ontstond een handel in klokken die het oorlogsgeweld hadden overleefd. Veel klokken hangen nu, ver weg van hun oorspronkelijke plaats, in kerktorens verspreid door het land. De Terneuzense klok heeft de oorlog dan wel doorstaan, maar blijkt helaas alsnog verloren gegaan te zijn.
 
Later heeft Edwin Hamelink nog meer informatie gekregen over de luidklok wat hij publiceerde in Nieuwsbrief 61 van de Heemkundige Kring Terneuzen.
 
In Nieuwsbrief nummer 60, van december 2006 schreef ik over de luidklok van de Hervormde Kerk te Terneuzen. De uit 1642 daterende klok werd in 1943 door de Duitse bezetter gevorderd en afgevoerd naar Spijk. Na de oorlog bleek de klok niet door de Duitsers te zijn versmolten, maar zich te Heiligerlee te bevinden. De Hervormde Gemeente Terneuzen had in 1947 inmiddels een nieuwe klok aangeschaft bij de klokkengieterij Van Bergen te Heiligerlee. De oude Terneuzense klok werd in 1948 te koop aangeboden aan de gemeente Hoedekenskerke. Na ophanging op de nieuwe locatie bleek de klok gescheurd te zijn en was het geluid dermate slecht. De gemeente Hoedekenskerke heeft de klok vervolgens verkocht aan de klokkengieterij Fa. Eijsbouts te Asten.
Ik schreef in mijn vorige artikel dat het er op leek dat de klok zou worden stukgeslagen en omgesmolten.
Navraag bij de Koninklijke Eijsbouts leverde niets op en de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, die nog een poging had gedaan het omsmelten te voorkomen, had verder geen correspondentie in haar archief over het lot van de klok.
Na het verschijnen van mijn artikel werd ik er op attent gemaakt dat de klok nog steeds zou bestaan en dat deze zich zou bevinden in het Nationaal Beiaardmuseum te Asten. Bij navraag bleek dit inderdaad het geval te zijn. De klok is in 1969 door klokkengieterij Eijsbouts in bruikleen aan het museum afgestaan.
Rainer Schütte, conservator van het museum wist in aanvulling op mijn artikel nog te vertellen dat de klok afkomstig is uit een beiaard van de Abdij van Bergues (Bergen) in Frankrijk. Het was al bekend dat de klok samen met 16 anderen voor een beiaard was gegoten. Verder wist hij te vertellen dat boven en beneden het opschrift op de klok zich een gotische sierrand bevind met daarop afgebeeld Franse lelies.
De klok werd in 1657 verkocht en duikt dan in 1659 in de Terneuzense kerk op.
De abdij van Sint-Winok te Bergues was in de Middeleeuwen een bloeiend religieus centrum. In 1558 werden er door de beeldenstormers korte metten mee gemaakt. Pas in 1569 en 1574 was de ingestorte toren hersteld of men kreeg bezoek van de Bosgeuzen die er in 1578 grote schade hebben aangericht.
Tijdens de tweede helft van de 17e eeuw werden de oorlogen het gebouw noodlottig. Dit is de periode waarin de Beiaard zal zijn verkocht en de ene klok in Terneuzen terecht is gekomen.
 
Voetnoten:
1 De in 1885 afgebroken Nederlands-hervormde kerk te Terneuzen, door G. Sophia van Holthe tot Echten. Uit Bulletin Stichting Oude Zeeuwse Kerken, nr. 46, april 2001.
2 Geschiedenis van de bouw der Hervormde kerk aan de Noordstraat te Terneuzen, door C. van Eck in de Stem van Oud Terneuzen, Vereniging Oud-Terneuzen, 1971 en 1972.
3 De geschiedenis van Terneuzen, door dr. J. Wesseling, 1962.
3a Bestek en voorwaarden voor het bouwen van een kerk met toren te Ter Neuzen 1885. (Ingevoegd door webmaster)
4 Inlichtingen van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, verstrekt door de heren Huisman en Van Straten.
5 Zie noot 2.
6 Toegekend registratienummer 10 B 33.
7 Zie noot 2.
8 Zie noot 2.
9 Inlichtingen uit het dossier “Aankoop van een klok van de NH gemeente in Terneuzen”, 1949 in het archief van de gemeente Hoedekenskerke, verstrekt door de heer E. van Unnik van de gemeente Borsele.
10 Inlichtingen uit het archief van Koninklijke Eijsbouts, verstrekt door mevrouw G. Huijbregts-Nuwenhoud.