Beschrijving klein orgel Grote Kerk Terneuzen.

 

In 1958 plaatste de Firma B. Pels en Zoon uit Alkmaar een unit-orgel van het type 215 in de Rooms Katholieke Sint Barbarakerk in Breskens als hun opus 433. Saillant detail is dat in de speeltafel dit opus nummer niet te vinden is, maar wel opus nummer 426.
Het orgel werd op zondag 4 mei 1958 in gebruik genomen door de organist van de Kathedrale Kerk in Breda, de heer J. Frijters. Hij speelde onder meer muziek van Joh. Seb. Bach, Cesar Franck en Hendrik Andriessen. Ook het kerkkoor werkte mee aan de ingebruikname.

 

De dispositie:

Manuaal I   Manuaal II   Pedaal  
Prestant 8' Prestant 8' Resultantbas 16'
Bourdon 8' Gedekt 8' Gedekt 8'
Oktaaf 4' Fluit 4' Koraalbas 4'
Fluit 4' Fluit 2' Fluit 2'
Nasard 2 2/3' Kleine Kwint 1 1/3'    
Oktaaf 2'        
           
Manuaalomvang C-g3 Koppels: Toonhoogte: a1 = 440Hz bij 20°C
Pedaalomvang C-f1 Man I + II      
    Ped + Man I      
    Ped + Man II      

 

De dispositie is opgebouwd uit 2 stamregisters:

Gedekt 8' uitgebouwd tot 2' C-B mahonie, gedekt, eiken voorslagen, ronde opsnedes
  c0-fs1 orgelmetaal, gedekt, zijbaarden, ronde opsnedes
  g1-g3 orgelmetaal, gedekt, inwendige roeren, zijbaarden, rechte opsnedes
  gs3-g5 orgelmetaal, conisch open, stemringen, rechte opsnedes
  C-B C - Cs opgesteld, aflopend naar het midden
  c0-g5 C - Cs opgesteld, aflopend vanuit het midden
Prestant 4' uitgebouwd tot 2' C-cs1 orgelmetaal, open, zijbaarden, stemkrullen
  d1-gs1 orgelmetaal, open, stemkrullen
  as1-g4 orgelmetaal, open, stemringen
  C-g4 C - Cs opgesteld, aflopend vanuit het midden
  C-fs1  frontpijpen

 

Bovenstaande registers zijn als volgt samengesteld:
Resultantbas 16' C-B Gedekt 8' C-B + G-fs0
  c0-f1 Gedekt 8' C-f0
Bourdon 8', Gedekt 8' Gedekt 8' C-g3
Fluit 4' Gedekt 8' c0-g4
Nasard 2 2/3' Gedekt 8' g0-d5
Fluit 2' Gedekt 8' c1-g5
Kleine Kwint 1 1/3' C-c3 Gedekt 8' g1-g5
  cs3-g3 Gedekt 8' gs4-d5
Prestant 8' C-B Gedekt 8' C-B
  c0-g3 Prestant 4' C-g2
Oktaaf 4', Koraalbas 4' Prestant 4' C-g3
Oktaaf 2' Prestant 4' c0-g4

 

Ter voorkoming van beschadiging van het pijpwerk werd door parochieleden een bovenkas met luiken gemaakt. Op deze luiken werden 2 ornamenten aangebracht, afkomstig van oude communiebanken.
Sinds 1999 was het orgel niet meer in gebruik. Door de toenmalige organiste zijn nog besprekingen gevoerd om het te verkopen naar Rotterdam. Door haar overlijden heeft dit geen doorgang meer gevonden.

Begin 2018 heeft de Stichting Behoud Grote Kerk Terneuzen contact gehad met het kerkbestuur uit Breskens om het orgel over te brengen naar de Grote Kerk in Terneuzen om dit te kunnen gebruiken bij kooruitvoeringen, (orgel-)concerten en ensemble-spel.

 

Uitgevoerde werkzaamheden:

-   Dinsdag 13 maart 2018 zijn in Breskens foto’s gemaakt om een fotomontage voor plaatsing in Terneuzen te kunnen maken. Toen hierover een akkoord bereikt was, is het orgel op woensdag 23 mei 2018 gedemonteerd en naar Terneuzen gebracht.
-   In Terneuzen is het orgel in een ruimte geplaatst waar het nagekeken kon worden. Zo zijn alle zuigkernmagneten gecontroleerd en schoongemaakt. Waar nodig zijn nieuwe afdichtingen en spoelen aangebracht.
-   Hierna is het orgel weer opgebouwd en waar nodig zijn er zaken vervangen en/of verbeterd. Zo is de hele speeltafel en orgelbank schoongemaakt en opnieuw gelakt, is het pedaalklavier uit elkaar geweest en opnieuw gelakt en afgesteld en is de bovenkas met luiken aangepast voor plaatsing in de Grote Kerk. De speeltafel is voorzien van wieltjes, zodat de speeltafel zo compact mogelijk geplaatst kan worden, als deze niet in gebruik is.

Ook is er nieuwe verlichting aangebracht boven het pedaal en de lessenaar.

-   Vrijdag 17 augustus 2018 zijn de onder- en bovenkas en de speeltafel in de kerkzaal geplaatst en is de bekabeling aangebracht.

-   Zaterdag 18 augustus 2018 zijn de kabels tussen de speeltafel en onderkast aangesloten.

-   Zaterdag 25 augustus 2018 zijn alle elektrische verbindingen gecontroleerd en in orde gemaakt en zijn de pijpenroosters en ondersteuningen voor de houten pijpen aangebracht.

Bij het testen van de windmotor en de afdichtingen, werd opgemerkt dat het motorgeluid buiten de kas nog goed hoorbaar was. Hierop is de zachtboard geluidsisolatie verwijderd en vervangen door steenwol isolatieplaten om het geluid zoveel mogelijk te beperken.

-   Zaterdag 8 september 2018 is het pijpwerk geplaatst en zijn er ophangingen van de houten pijpen en openingen in de pijpenroosters verbeterd, zodat het pijpwerk nu stabieler staat. Ook zijn de contacten in de relais en toetsen schoongemaakt. Hierna is het pijpwerk globaal gestemd, waarna het orgel bespeelbaar was. Helaas kwamen bij het bespelen nog problemen met zuigkernmagneten aan het licht, die doeltreffend verholpen konden worden.

-   Zaterdag 22 september 2018 is het pijpwerk nagekeken op intonatie en aansluitend gestemd.

 

Nog uit te voeren werkzaamheden:

-   Samen met architect definitieve plaats bepalen.

-   Nieuwe verbindingen aanleggen naar definitieve plaats, zodat speeltafel vrij verplaatsbaar wordt. Hiervoor zal de huidige conventionele tractuur vervangen worden door een Midi-verbinding.

-   Frontpijpen (laten) opknappen.

 

Als het orgel op de definitieve plaats komt, zullen er een aantal wijzigingen worden uitgevoerd:

-   Voor de Midi-verbinding is een aantal I/O-kaarten met een controller aangekocht. Door de Midi-sturing wordt het ook mogelijk om het orgel transponeerbaar te maken op 415, 440 en 465 Hz. Dit maakt ensemble-spel met oude instrumenten mogelijk. Verder is het dan eenvoudiger om de speeltafel vrij te kunnen plaatsen, doordat een dunnere kabel gebruikt kan worden.

-   Voor de manuaalstemmen wordt een Roerfluit 4' bijgeplaatst, zodat op manuaal I een Roerfluit 8' in plaats van de Bourdon 8' en op manuaal II een Roerfluit 4' in plaats van de Fluit 4' komt. Deze Roerfluit 4' komt uit het voormalige Vermeulen orgel in Zuidermeer.

-   Voor het pedaal wordt een groot oktaaf Gedekt 16' bijgeplaatst, zodat de Resultantbas 16' een echte Subbas 16' wordt. Hiervoor is dinsdag 9 oktober 2018 een elektrische kegellade en het pijpwerk opgehaald. De elektrische kegellade komt uit het binnenwerk van Sanders van het Proper orgel in Koekange. Het houten pijpwerk komt uit een orgel in Noorwegen.

 

Gegevens dhr J. Frijters:

Jo Frijters werd geboren op 7 september 1911 in Breda.

Van 1 juni 1926 tot 1 juni 1966 was hij werkzaam als organist van de Kathedraal. Hij volgde destijds dhr. van Gogh op als organist. Zijn jubileum werd gevierd op 5 juni 1966 in de Maria-Ulo.
Met ingang van 1 januari 1962 wordt Jo Frijters tot vaste dirigent van Breda’s Mannenkoor benoemd. Hij is dan al 22 jaar als organist en dirigent aan de Begijnhof- en de Kathedrale kerk verbonden. Onder zijn leiding worden vele concerten gegeven met internationale solisten als de Amerikaanse bariton Henry Blackmon en Caroline Kaart. In 1965 wordt Frijters enige tijd ziek.
Hij overlijdt op 16 januari 1968 in Breda.

 

Bronnen:
www.stadsarchief.breda.nl
www.bredaasmannenkoor.nl
www.heemkundekring-made-en-drimmelen.nl